Morze Bałtyckie to jedno z najpłytszych mórz świata. Jego niewielka głębokość, w połączeniu z dużym dopływem wód słodkich, niosących ze sobą liczne ładunki biogenów, prowadzi do rozkwitu sinic. Te coraz częstsze zjawisko pojawiające się na Morzu Bałtyckim, co roku utrudnia wypoczynek wszystkim turystom, tłumnie przybywającym na nadmorskie wybrzeże. Wszystko to za sprawą eutrofizacji – nadmiernego przeżyźnienia wody.

Celem programu ochrony wód morskich – aPOWM, jest powstrzymanie zanieczyszczenia Bałtyku , a eutrofizacja jest jedną z 11 cech, od których zależy utrzymanie lub polepszenie dobrego stanu środowiska wód morskich. Jednym z podstawowych elementów negatywnie wpływających na stan Morza Bałtyckiego są biogeny – związki azotu i fosforu, które niesione są rzekami, licznie zasilającymi Bałtyk. Oba te pierwiastki w przyrodzie występują w różnych formach. Azot w środowisku  naturalnym najpowszechniej występuje w formie gazowej – N2, stanowiąc główny składnik powietrza. Obecną formą azotu jest amoniak – NH3 powstający w wyniku rozkładu materii organicznej. Tlenową formą związków azotu są azotany (wzór jonu azotanowego -NO3) i azotyny (wzór jonu azotynowego -NO2). Oba jony azotynowy i azotanowy  rozpuszczalne są w wodzie i w związku z tym razem z nią ulegają przemieszczeniu. Zmiany azotu pomiędzy poszczególnymi jego formami nazywane są obiegiem azotu w przyrodzie. W przypadku fosforu najpowszechniej występującą formą są fosforany (-PO4). Ograniczenie dopływu tych biogenów do rzek, jest jednym z kluczowych wyzwań w ochronie Morza Bałtyckiego.

Źródło: Copernicus Sentinel Data [2021], przetworzone w Zakładzie Teledetekcji Satelitarnej, IMGW-PIB 

Źródła eutrofizacji

Zgodnie z opracowanym przez Polskę w 2020 r. BILANSEM ŁADUNKÓW ZANIECZYSZCZEŃ ODPROWADZANYCH RZEKAMI DO MORZA BAŁTYCKIEGO – PLC 7, raportowanym do HELCOM, ogólną strukturę ładunków „u źródeł”, według uwzględnionych w bilansie kategorii, przedstawia poniższa tabela. Jak widać, bezwzględnie największym źródłem, odpowiedzialnym za dwie trzecie zarówno azotu (67%), jak i fosforu (66%) docierającego do polskich wód powierzchniowych, jest rolnictwo. Drugie co do wielkości źródło, tj. oczyszczalnie komunalne odpowiada za zaledwie 9% azotu i 14% fosforu. Na trzecim miejscu, z udziałem na poziomie 7% w bilansie azotu i 5% w bilansie fosforu, plasują się ładunki transgraniczne, a tuż za nimi znajduje się tło naturalne wnoszące po 5% w odniesieniu do bilansu azotu i fosforu. Warto zauważyć, że na ilość ładunków z dwóch ostatnich wymienionych kategorii nie mamy praktycznie żadnego wpływu. Pozostałe 9 kategorii odpowiada za zaledwie 12% azotu i 9% fosforu. Ścieki sanitarne z terenów nieskanalizowanych stanowią jedynie 4% azotu i 3% fosforu.

Opis źródła biogenu

Azot [%]

Fosfor [%]

Bezpośrednie komunalne
źródła punktowe

0,26

0,19

Bezpośrednie przemysłowe
źródła punktowe

0,01

0,01

Pośrednie komunalne
źródła punktowe

9,32

13,68

Pośrednie przemysłowe
źródła punktowe

2,61

0,81

Pośrednie źródła punktowe
– akwakultura

0,61

1,20

Spływy z miast i przelewy
ogólnospławnych systemów kanalizacji

1,01

1,79

Ścieki sanitarne z
terenów nieskanalizowanych

4,31

2,94

Rolnictwo

66,41

67,07

Bezpośrednia depozycja
atmosferyczna

1,49

0,56

Lasy i nieużytki

1,55

1,57

Tło naturalne

5,46

5,06

Ładunki transgraniczne

6,91

5,12

Ładunki nieznanego
pochodzenia

0,05

0,00

Źródło: Opracowanie bilansu ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych rzekami do Morza Bałtyckiego – PLC 7 dla HELCOM

Poniżej przedstawiona została struktura ładunków azotu i fosforu u źródeł z uwzględnieniem podziału na pięć „regionów”, tj. Wisłę w granicach Polski, Odrę w granicach Polski, zlewnie rzek Przymorza, Pregołę i Niemen oraz zlewnie transgraniczne.

Źródło: Opracowanie bilansu ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych rzekami do Morza Bałtyckiego – PLC 7 dla HELCOM

Istotne znaczenie w przypadku Morza Bałtyckiego mają także zrzuty ścieków pochodzące ze statków. Dopiero w 2016 roku wprowadzony został zakaz zrzucania ścieków przez jednostki pływające bezpośrednio do Bałtyku.

W przypadku Bałtyku najwięcej biogenów dostaje się poprzez uchodzące do niego rzeki (rys 1). Zgodnie z danymi Komisji Helsińskiej rzeka Wisła wprowadza 9% azotu i 16% fosforu, a rzekami Odry dopływa odpowiednio 6% azotu i 8% fosforu dostającego się do Bałtyku.

Nadwyżki biogenów docierające do Morza Bałtyckiego powodują szereg niekorzystnych zjawisk. Kluczowym z nich jest eutrofizacja, czyli tzw. przeżyźnienie wody.

Martwe strefy

Podstawowymi parametrami opisującymi eutrofizację są stężenia azotu i fosforu w wodzie morskiej. Ich wzrost w wodzie prowadzi do rozwoju fitoplanktonu. Jego ilość jest drugim kryterium oceny intensywności procesu eutrofizacji. Mierzona jest ona w postaci stężenia chlorofilu ‘a’ w wodzie. Rozwój fitoplanktonu powoduje zmieszanie przezroczystości wody. Dlatego też to właśnie przeźroczystość jest wskaźnikiem stanowiącym kryterium w zakresie oceny eutrofizacji. Do szybkiego rozwoju fitoplanktonu, poza biogenami potrzebny jest także tlen, który organizmy pobierają z wody. Zmniejszona ilość tlenu, w połączeniu ze zmniejszającą się przezroczystością wody, prowadzi do powstawania głębokich stref nazywanych martwymi strefami. Dlatego stopień natlenienia wód przydennych stanowi następne kryterium eutrofizacji. Zmniejszona ilość tlenu w wodzie oraz słaba przezroczystość wody powodują spadek różnorodności biologicznej, dotyczy to zwłaszcza wodorostów i trawy morskiej wrażliwych na brak światła. Stąd też jako następny miernik eutrofizacji wykorzystany został stan tzw. makrofitów

Skutki eutrofizacji Morza Batyckiego dotykają nie tylko organizmy wodne, ale także nas, użytkowników obszarów nadmorskich. Najbardziej znanym i widocznym efektem eutrofizacji są masowe zakwity sinic objawiające się zielonym „kożuchem” utrzymującym się na powierzchni wody. Mogą być one widoczne nawet z dużych odległości – na zdjęciach satelitarnych (rys. 2). Zakwity te są także groźne dla zdrowia ludzi, gdyż sinice uwalniają do wody różnego rodzaju toksyny. W związku z tym, kąpieliska nadmorskie w tym czasie są zamykane, będąc zmorą turystów przyjeżdżających na wypoczynek nad polskim wybrzeżem.

PGW Wody Polskie odpowiada za opracowanie aktualizacji programu ochrony wód morskich (aPOWM). Zawarty w niej zostanie katalog działań zmierzających do osiągnięcia dobrego stanu środowiska wód morskich – GES (z ang. Good Environmental Status – dobry stan środowiska) poprzez poprawę wskazanych cech stanu i presji. Eutrofizacja (cecha 5) jest bardzo istotną presją dla Bałtyku, dlatego też w dokumencie aPOWM zaproponowanych zostanie wiele nowych działań, mających na celu poprawę tej sytuacji, min. upowszechnienie planów nawożenia fosforem, wprowadzenie opłat za biogeny w ściekach, poszerzenie monitoringu i zwiększenie wymogów w zakresie usuwania biogenów w oczyszczalniach ścieków, czy zlewniowe programy redukcji zanieczyszczeń rolniczych.

Działania w ramach projektu realizowane są przez jednostki rządowe, samorządowe i podmioty, ale to także działania, w które może zaangażować się każdy z nas. Razem możemy zatrzymać eutrofizację i chronić morze!

Źródło: Copernicus Sentinel Data [2021], przetworzone w Zakładzie Teledetekcji Satelitarnej, IMGW-PIB

Rozmiar czcionki
Kontrast